Velayet, boşanma ya da ayrılık sonrasında çocuğun kimin yanında kalacağını, kimin onun bakım, eğitim ve yetiştirilmesinden sorumlu olacağını belirleyen hukuki bir kavramdır. Ancak velayet bir “hak”tan çok, çocuğa karşı üstlenilen bir sorumluluktur. Mahkeme bu konuda karar verirken anne ya da babanın taleplerinden önce, çocuğun üstün yararını esas alır.
Velayet düzenlemesinde çocuğun yaşı, ihtiyaçları, anne ve babanın yaşam koşulları, çocuğa ayırabilecekleri zaman, eğitim ve sağlık imkanları ile çocuğun duygusal gelişimi birlikte değerlendirilir. Küçük yaştaki çocuklarda genellikle anne bakımının önemi dikkate alınsa da, bu mutlak bir kural değildir. Önemli olan, çocuğun hangi ebeveyn yanında daha sağlıklı, güvenli ve dengeli bir hayat süreceğidir.
Velayet kendisine bırakılmayan tarafın çocukla kişisel ilişki kurma hakkı saklıdır. Bu hak, çocuğun anne ve babasıyla bağının kopmaması için tanınmıştır. Ayrıca velayet hakkı kendisinde olmayan ebeveyn, çocuğun bakım ve giderlerine iştirak nafakası ile katkıda bulunmakla yükümlüdür.
Velayet kararı kesin ve değişmez değildir. Şartların değişmesi, velayet sahibi ebeveynin çocuğun yararına aykırı davranması ya da çocuğun gelişimini olumsuz etkileyecek bir durumun ortaya çıkması halinde, velayetin değiştirilmesi her zaman mümkündür. Bu durumda da yine ölçüt, çocuğun üstün yararıdır.
Velayet konusunda karar verilirken yalnızca anne ve babanın beyanları değil, ayırt etme gücüne sahip çocuğun kendi görüşü de dikkate alınır. Çocuk, belirli bir olgunluğa erişmişse, kimin yanında yaşamak istediği hususunda dinlenir. Ancak çocuğun beyanı, tek başına belirleyici değildir; mahkeme bu beyanın baskı altında mı, yönlendirme ile mi yoksa özgür iradeyle mi oluştuğunu değerlendirir. Mahkeme, çocuğun görüşünü; yaşı, gelişim düzeyi, yaşam koşulları ve menfaati ile birlikte değerlendirerek, çocuğun üstün yararına uygun bir velayet düzenlemesi yapar.
Özetle velayet, anne ya da babaya tanınmış bir ayrıcalık değil; çocuğun geleceğini korumaya yönelik, hukukun yakından denetlediği ciddi bir sorumluluktur.
